1925- سینمای شوروی
شهرام عطائی
روشن‌فکر 26 ساله‌ی روسی، «سرگئی آیزنشتاین» در این سال اولین تجربه‌های کارگردانی خود در سینما را با دو فیلم «اعتصاب» و «رزمناوپوتمکین» آغاز می‌کند.  «اعتصاب» که نخستین فیلم او و در واقع نخستین بخش از مجموعه‌ی «پیش به سوی دیکتاتوری پرولتاریا» است، داستان روسیه‌ی پیش از انقلاب اکتبر است.  دستگاه رهبری کارخانه‌ای برای پاییدن کارگران، جاسوس‌هایی می‌گمارد و کارگری به ناحق متهم به دزدیدن یک ریزسنج می‌شود و هنگامی که او را تهدید به اخراج می‌کنند، کارگرِ نومید، دست به خودکشی می‌زند و هم قطارانش تحت تاثیر این واقعه‌ی دردناک دست به اعتصاب می‌زنند.  استفاده از نمادهای تصویری و تدوین کوبنده از امتیازات فیلم است که  به بیان استعاری فیلم کمک می‌کند. 
نظریه‌ی «مونتاژ» برای بهره‌گیری از ابزارهای سیمنمایی به‌عنوان شاخص کارهای آیزنشتاین و دوره‌ی تاریخی بعد از او در سینما کارکرد رایج و هنری پیدا می‌کند: سکانس معروف آخر فیلم که قتل و کشتار کارگران به دست ماموران تزار را نشان می‌دهد با یک مونتاژ به تصاویری از ذبح یک گاو در سلاخ‌خانه قطع می‌شود.  حس طنز و کاریکاتوری جلوه دادن برخی صحنه‌های فیلم نیز بطور مستقیم از «اپرای سه پولی»، اثر برتولت برشت، الهام گرفته شده است.
«رزمناو پوتمکین» دومین فیلم آیزنشتاین در همین سال از پرآوازه‌ترین فیلم‌های تاریخ سینما است.  این فیلم در واقع هم ردیف «همشهری کین» ِ اورسن ولز، بارها در رای‌گیری منتقدان فیلم در رده‌ی بهترین‌های تمامی تاریخ سینما قرار گرفته است.  فیلم به سفارش حزب کمونیست، با این نیت ساخته می‌شود که در بیستمین سالگرد انقلاب شکست خورده‌ی سال 1905 به نمایش در بیاید و تجلیلی باشد از مبارزات مردم روسیه در سراسر کشور.  داستان فیلم جریان وقایعی است که بر ملوانان رزمناو پوتمکین می‌رود.  با آن‌ها مانند خوک رفتار می‌شود و هنگامی که به آن‌ها گوشت فاسد می‌دهند، شورش آغاز می‌شود و سربازان تزار وارد درگیری می‌شوند و اعتصاب‌گران را به گلوله می‌بندند.
 لوکیش اصلی درگیری در بندر «اودسا» است که دارای بزرگترین بندر پله‌دار در آن زمان بود.  صحنه‌ی پایین آمدن قزاق‌ها از پله‌ها و به گلوله بستن جمعیت در حال فرار به کمک هنر مونتاژ آیزنشتاین، نقطه اوج وقایع فیلم و در واقع یکی از نام‌اورترین صحنه‌های برگزیده‌ی تاریخ سینماست.  آیزنشتاین تحت تاثیر کار در تئاتر «پرولت کولت» فیلم را در پنج پرده  نمایش می‌دهد.
بخش‌های مختلف این اثر به وسیله‌ی روابط بی‌شمار و زنجیروار به یکدیگر پیوند خورده‌اند و نخست موضوع برادری است که بازتاب آن در عنوان «برادران» هر بار در عناوین میان‌پرده‌ها ظاهر می‌گردد. 
یکی دیگر از سکانس‌های معروف فیلم سکانس سه شیر سنگی است که با پیشنهاد «ادوارد تیسه» فیلم‌بردار فیلم در قصر قدیمی تزار فیلم‌برداری شده است. آیزنشتاین به شیوه‌ی مونتاژ با کنار هم قرار دادن تصویر سه شیر در سه حالت مختلف، حرکتی را تلقین می‌کند که تعبیری است از قیام خشمگیانه و اعتراض‌آمیز مردم. 
فیلم در خود شوروی بسیار مورد توجه مردم و مقامات قرار گرفت ولی در خارج از شوروی، سرنوشت دیگری پیدا کرد.  محتوای طغیانی و ویران کننده‌ی آن برای تمام سازمان‌های سانسور، مساله‌ای بزرگ بود. در آلمان به دستور ارتش رایش دوران وایمار، فیلم دوبار توقیف شد و پس از اعتراض شدید مردم نسخه‌ی به شدت مثله شده‌ای از آن به نمایش درآمد.
یکی دیگر از فیلم‌های معروف سینمای شوروی در این سال، «تب شطرنج» به کارگردانی «وسوولود پودوفکین» و «نیکلای شاپیکوفسکی» است. فیلمی نیمه مستند و کمدی از مسابقات بین‌المللی شطرنج که در نوامبر 1925 در مسکو برگزار شد. «آنازمتسووا» همسر «پودوفکین» نیز یکی از بازیگران آن بود.  فیلم ادای دینی است به استاد «پودوفکین» یعنی «لف کولشوف».

(برای اطلاعات بیشتر در مورد سینمای شوروی به  کتاب سینما در انقلاب ترجمه فرزانه راجی -  نشر چشمه- مراجعه کنید.)